W cieniu słynnej katedry gnieźnieńskiej stoi świątynia z niezwykłą historią – kościół franciszkanów, który w rzeczywistości jest połączeniem dwóch średniowiecznych budowli. To miejsce, gdzie modliła się błogosławiona Jolenta, żona księcia Bolesława Pobożnego, a wieki później pielgrzymowali polscy królowie. Dziś to jeden z dwóch głównych przystanków na Szlaku Piastowskim w Gnieźnie i sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia.

Historia tego miejsca sięga 1259 roku, kiedy Bolesław Pobożny sprowadził do Gniezna franciszkanów na prośbę swojej żony. Para książęca ufundowała kościół, ale to dopiero Przemysł II – ostatni wielkopolski Piast – dokończył dzieło, dobudowując klasztor i oratorium dla klarysek.

Historia dwóch klasztorów na Wzgórzu Panieńskim

Budowa rozpoczęła się około 1275 roku, ale śmierć fundatora w 1279 przerwała prace. Najpierw wzniesiono jednonawowe oratorium dla klarysek – było gotowe prawdopodobnie w 1283 roku. Dopiero później ukończono kościół franciszkański, najpewniej około 1295 roku.

Jolenta po śmierci męża przyjęła śluby zakonne i wstąpiła właśnie tutaj, do gnieźnieńskich klarysek. Tutaj też zmarła, a jej grób stał się miejscem kultu. Nie każdy wie, że do jej relikwii przybywali później królowie – zarówno Zygmunt Stary, jak i Zygmunt III składali hołd błogosławionej księżnej.

Świątynie przetrwały wieki, choć nie bez strat. Pożar w 1613 roku strawił znaczną część zabudowań. Po odbudowie, zwłaszcza po gruntownej przebudowie w drugiej połowie XVIII wieku, kościoły straciły wiele pierwotnych gotyckich cech. Prawdziwy cios przyszedł jednak w XIX wieku.

W 1836 roku władze pruskie zamknęły klasztor franciszkanów, rok później ten sam los spotkał klaryski. Zabudowania klasztorne zajęło wojsko, a dom klarysek rozebrano w latach 60. i 70. XIX wieku. Na jego miejscu stanął gmach sądu i więzienia.

Powrót franciszkanów i połączenie świątyń

Franciszkanie wrócili do Gniezna dopiero w 1928 roku, po niemal stu latach nieobecności. W latach 1930-32 przeprowadzili konserwację, przywracając częściowo gotycki charakter budowli. Wtedy też podjęto nietypową decyzję – połączono kościół franciszkanów z dawnym oratorium klarysek.

Efekt jest ciekawy architektonicznie. To, co kiedyś było osobną kaplicą sióstr, dziś stanowi boczną nawę głównej świątyni. Można więc powiedzieć, że zwiedzając wnętrze, przemierza się faktycznie dwie średniowieczne budowle naraz. Klarysek już nie ma – nie wróciły po kasacie – ale franciszkanie konwentualni w czarnych habitach sprawują opiekę nad tym miejscem do dziś.

Co zobaczyć we wnętrzu kościoła

Główną atrakcją jest relikwiarz ze szczątkami błogosławionej Jolenty. Znajduje się w części dawnego oratorium klarysek, gdzie księżna spędziła ostatnie lata życia. To właśnie tutaj zatrzymywali się na modlitwie polscy władcy, a miejsce to do dziś przyciąga pielgrzymów.

Kościół nosi wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i świętego Antoniego z Padwy. Od 1998 roku pełni funkcję Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia – Pani Gniezna. Regularnie odprawiane są tu nabożeństwa ku czci błogosławionej Jolenty (w poniedziałki po mszach o 9:00 i 18:00) oraz świętego Antoniego (we wtorki w tych samych godzinach).

Wnętrze zachowało elementy różnych epok. Po XVIII-wiecznej przebudowie pojawiły się barokowe akcenty, ale konserwacja z lat 30. XX wieku odsłoniła i przywróciła część gotyckich form. Warto zwrócić uwagę na architekturę – sposób połączenia dwóch naw pokazuje, jak różne funkcje pełniły oba kościoły przez wieki.

Szlak Piastowski i kontekst historyczny

Kościół franciszkanów to obok katedry jeden z dwóch głównych punktów Szlaku Piastowskiego w Gnieźnie. Podczas gdy katedra z Drzwiami Gnieźnieńskimi przyciąga tłumy turystów, franciszkańska świątynia pozostaje nieco w cieniu – co wcale nie oznacza, że mniej interesująca.

Położenie na Wzgórzu Panieńskim ma znaczenie symboliczne. To tutaj w XIII wieku osiedlili się pierwsi franciszkanie w Gnieźnie, a klaryski stworzyły jeden z ważniejszych ośrodków kontemplacyjnych w Wielkopolsce. Historia tego miejsca splata się z dziejami dynastii Piastów – od Bolesława Pobożnego przez Przemysła II aż po czasy, gdy Gniezno było stolicą archidiecezji.

Franciszkanie w Gnieźnie należą do Prowincji świętego Maksymiliana Kolbego w Gdańsku. Noszą czarne habity charakterystyczne dla franciszkanów konwentualnych, w odróżnieniu od brązowych habitów bernardynów czy reformatów.

Dla kogo to miejsce

Przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią i architekturą sakralną. Połączenie dwóch średniowiecznych kościołów w jeden organizm to rzadkość, a historia związana z Jolentą i Piastami dodaje głębi. Miłośnicy gotyku znajdą tu elementy wczesnogotyckie, choć trzeba mieć świadomość, że wiele zostało przemodelowanych w XVIII wieku.

Pielgrzymi odwiedzają sanktuarium ze względu na kult Matki Bożej Pocieszenia i relikwie błogosławionej Jolenty, patronki rodzin. Dla osób wędrujących Szlakiem Piastowskim to obowiązkowy przystanek – choć często niedoceniany w porównaniu z katedrą.

Nie jest to miejsce nastawione na masową turystykę. Brak przewodników czekających przy wejściu czy biletów wstępu oznacza, że wizyta ma charakter bardziej kontemplacyjny. Warto przyjść z podstawową wiedzą lub wcześniej przeczytać o historii miejsca, żeby w pełni docenić to, co się widzi.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Kościół znajduje się przy ulicy Franciszkańskiej 12 w Gnieźnie, około 50 kilometrów na północny wschód od Poznania. Z centrum miasta, od strony katedry, to kilka minut spaceru.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny – to czynna świątynia, nie muzeum. Należy pamiętać o odpowiednim stroju: zakryte ramiona, spodnie i spódnice za kolana. Takie są zasady obowiązujące przy nawiedzaniu świątyni.

Msze święte odprawiane są codziennie:

• W niedziele: 7:00 (poza lipcem i sierpniem), 8:30, 10:00 (suma), 11:30 (dla dzieci), 16:00, 18:00
• W dni powszednie: 6:15, 8:00 (w czwartki), 9:00, 18:00

Spowiedź dostępna jest 15 minut przed każdą mszą oraz w dni powszednie w godzinach 16:00-18:00 (w lipcu i sierpniu 17:00-18:00). Poza czasem nabożeństw kościół jest otwarty dla zwiedzających – najlepiej przyjść w godzinach popołudniowych, kiedy nie koliduje się z liturgią.

Na zwiedzenie samego wnętrza wystarczy 20-30 minut, choć osoby zainteresowane mogą spędzić tu dłużej. Warto połączyć wizytę z wizytą w pobliskiej katedrze i spaceru po gnieźnieńskim Wzgórzu Lecha – wtedy należy zarezerwować co najmniej pół dnia na całe Gniezno.

Kontakt z klasztorem: telefon +48 61 424 1927, email [email protected]. Więcej informacji na stronie gniezno.franciszkanie.pl.