Drewniany kościół św. Mikołaja w Gąsawie to miejsce, które z zewnątrz nie zwraca szczególnej uwagi. Niepozorna budowla stojąca w centrum niewielkiej miejscowości na Pałukach kryje jednak wnętrze, które zapiera dech. Ponad 700 metrów kwadratowych barokowych malowideł ściennych, które przez półtora wieku spoczywały pod warstwą tynku, dziś tworzą jeden z najbardziej imponujących zespołów malarstwa sakralnego w drewnianej architekturze Wielkopolski.

Świątynia powstała około 1625 roku z inicjatywy kanoników regularnych z pobliskiego Trzemeszna. Budowlę wzniesiono z modrzewia, stosując nietypową konstrukcję zrębowo-szkieletową z gotyckim układem belek, który w tym regionie należy do rzadkości. Więźba dachowa zachwyca przemyślanym sposobem łączenia elementów, a sam kościół przetrwał do dziś dzięki… decyzji pruskich władz, które w 1850 roku odmówiły zgody na rozbiórkę walącego się obiektu i nakazały go wyremontować.

Historia odkrycia zapomnianych malowideł

W połowie XIX wieku miejscowa wspólnota miała pieniądze tylko na podstawowy remont konstrukcji. Zabrakło środków na odnowienie malowideł pokrywających ściany i stropy, więc postanowiono je przykryć trzciną i otynkować. Pamięć o ich istnieniu zaginęła wraz z kolejnymi pokoleniami.

Dopiero w 1998 roku, podczas gruntownego remontu, robotnicy odkryli przypadkowo postać św. Augustyna na jednej z belek. Szybko przeszukano archiwum w Gnieźnie i okazało się, że dawne protokoły wizytacji biskupich wspominały o bogatych malowidłach. W ciągu kilku lat studenci z UMK systematycznie zbijali tynki, odsłaniając to, co historycy sztuki określają mianem odkrycia o skali europejskiej.

Jedna z warstw malarskich została precyzyjnie datowana na lata 1705-1706. Malowidła nakładano w różnych okresach, tworząc wielowarstwową kompozycję, która w niektórych miejscach pokrywa wcześniejsze przedstawienia.

Co zobaczysz wewnątrz kościoła w Gąsawie

Wchodząc do świątyni, trudno uwierzyć że znajdujesz się w niewielkim drewnianym kościółku. Malowidła wykonano w technice iluzjonistycznej – postacie mają naturalne proporcje i sprawiają wrażenie trójwymiarowych. Sceny biblijne, święci, anioły i motywy florystyczne pokrywają niemal każdy fragment ścian i stropów.

W prezbiterium uwagę przykuwa wielka czerwona kotara zwisająca ze stropu, podtrzymywana przez anioły – tło dla ołtarza głównego. Centralnym punktem jest Madonna Apokaliptyczna w otoczeniu czterech ewangelistów, a wokół roi się od muzykujących aniołów i ornamentów roślinnych. Na ścianach rozpoznasz postacie św. Augustyna (którego regułę przyjęli kanonicy regularni), św. Katarzynę, Barbarę, Szczepana, Wawrzyńca.

W nawie znajduje się rzadko spotykany obraz Sądu Ostatecznego oraz scena cierpiącego Hioba. Pod chórem zachowały się słabiej widoczne przedstawienia z życia patrona kościoła – św. Mikołaja. Na chórze stoi instrument organowy z 1815 roku na tle malowanego prospektu.

Cenne wyposażenie świątyni

Nie tylko malowidła zasługują na uwagę. Najstarszym elementem wyposażenia jest późnogotycka grupa ukrzyżowania z pierwszej połowy XVI wieku. Warto przyjrzeć się barokowym ołtarzom bocznym – po prawej stronie ołtarz Świętego Krzyża z XVII wieku z rzeźbami wysokiej klasy artystycznej.

Do nawy przylega cylindryczna kaplica św. Antoniego dobudowana w 1817 roku. Przy prawym ołtarzu stoi manierystyczna chrzcielnica z początku XVII wieku, która wcześniej znajdowała się w kościele dominikanów w Żninie. Za głównym ołtarzem kryje się łaskami słynący obraz Matki Boskiej Pocieszenia z ruchomą zasłoną przedstawiającą św. Mikołaja – pochodzi z XIX wieku.

Historycy sztuki sugerują, że w kościele może znajdować się jeden z pierwszych wizerunków św. Kazimierza namalowanych na ziemiach polskich.

Gąsawa i jej historia

Miejscowość zapisała się w historii Polski jako miejsce tragicznych wydarzeń z 1227 roku. To tutaj odbył się zjazd książąt piastowskich, podczas którego książę pomorski Świętopełk napadł na Leszka Białego w łaźni. Ciężko raniony książę zwierzchni Polski uciekł, ale zamachowcy dopadli go pod Marcinkowem Górnym. Ta zbrodnia, zwana krwawą łaźnią w Gąsawie, diametralnie zmieniła układ sił w kraju.

Gąsawa przez ponad 500 lat (1388-1934) posiadała prawa miejskie. W 1600 roku przeniesiono tu nawet Akademię Lubrańskiego z dziesiątkowanego zarazą Poznania. Pierwsza parafia w tej miejscowości istniała już w XIV wieku – najstarsze wzmianki pochodzą z 1357 roku.

Dla kogo to miejsce

Kościół w Gąsawie to pozycja obowiązkowa dla miłośników architektury drewnianej i sztuki sakralnej. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z pobliskim Biskupinem – to zaledwie 2 kilometry. Całe zwiedzanie zajmuje około 20-30 minut, ale wrażenia zostają na długo.

Warto pamiętać, że to nadal czynna świątynia, w której odprawiane są msze. Przed przyjazdem, zwłaszcza grupą, dobrze sprawdzić rozkład nabożeństw i skontaktować się z biurem parafialnym. Kościół w ciągu dnia jest zamknięty, ale można umówić się na zwiedzanie z przewodnikiem lub przyjechać podczas mszy.

Informacje praktyczne – jak dojechać i ile kosztuje wejście

Kościół znajduje się w centrum Gąsawy przy ulicy Żnińskiej, około 10 kilometrów na południe od Żnina. Z Bydgoszczy to niecałe 60 kilometrów – jadąc drogą ekspresową S5 w kierunku Poznania, należy zjechać na lokalną drogę do Gąsawy. Z Poznania trasa liczy około 90 kilometrów.

Gąsawa leży na Szlaku Piastowskim, więc łatwo połączyć wizytę z innymi atrakcjami regionu. Najbliżej znajduje się słynne Muzeum Archeologiczne w Biskupinie – dosłownie kilka minut jazdy samochodem.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny, choć mile widziana jest ofiara na konserwację zabytku. Prace nad malowidłami trwają od wielu lat i są finansowane z różnych źródeł, w tym z Ministerstwa Kultury. Na zewnątrz stoi drewniana dwukondygnacyjna dzwonnica z przełomu XVIII i XIX wieku pokryta namiotowym dachem.

Adres: ul. Żnińska 1, 88-410 Gąsawa
Godziny zwiedzania: podczas mszy świętych lub po wcześniejszym umówieniu się z proboszczem
Wstęp: bezpłatny (mile widziane ofiary na konserwację)
Czas zwiedzania: 20-30 minut
Kontakt: warto wcześniej zadzwonić do biura parafialnego, aby umówić się na zwiedzanie