W niewielkiej wsi Wenecja, nieopodal Żnina, wznoszą się ruiny XIV-wiecznego zamku, który przez stulecia obrósł legendami o krwawym sędzim, ukrytych skarbach i nocnych jękach dobiegających z podziemi. To miejsce łączy w sobie klimat średniowiecznej warowni z nowoczesną atrakcją w postaci pełnowymiarowych machin oblężniczych – efekt robi wrażenie zwłaszcza na dzieciakach, które mogą zobaczyć jak naprawdę wyglądała XVII-metrowa wieża oblężnicza.

Zamek powstał w 1390 roku jako jeden z pierwszych prywatnych zamków obronnych w Polsce. Jego lokalizacja nie była przypadkowa – warownia stała na strategicznym przesmyku między jeziorami Weneckim i Biskupińskim, kontrolując ważny szlak łączący Żnin z Gnieznem.

Historia Diabła Weneckiego – skąd mroczny przydomek

Twórcą i właścicielem zamku był Mikołaj Nałęcz z Chomiąży, kasztelan nakielski i sędzia kaliski. To właśnie jego osoba stała się źródłem nazwy całego miejsca. Kronikarz Jan Długosz nazywał go Diabłem Weneckim, a przydomek „Krwawiec” zyskał za bezwzględność i surowość wyroków, które wydawał.

Legenda głosi, że pewnej nocy, gdy w zamku trwała huczna biesiada, rozpętała się gwałtowna burza. Piorun uderzył w wieżę, niszcząc budowlę i grzebiąc pod gruzami wszystkich biesiadników wraz z właścicielem. Od tamtej pory duch Diabła Weneckiego miał strzec ruin i ukrytych w podziemiach skarbów. Nocami słychać ponoć jęki, brzęk łańcuchów i zawodzenie – to przykuty do swoich bogactw Mikołaj Nałęcz czeka na wyzwolenie.

Inna wersja legendy mówi, że król Władysław Jagiełło, zaniepokojony doniesieniami o bezprawiu dziającym się w Wenecji, osobiście odwiedził zamek. Gdy zapytał Nałęcza o prawdę w oskarżeniach, ten butnie odparł: „Prawdą jest to, co ja uznam za prawdę!”. Rozgniewany król kazał uwięzić sędziego w lochach jego własnego zamku, a niedługo potem wybuchł pożar, który pochłonął zarówno budowlę, jak i jej właściciela.

Architektura zamku – forteca na planie kwadratu

Zamek zbudowano z kamienia i cegły na planie kwadratu o boku 33 metrów. Otaczał go ceglany mur wzniesiony na kamiennych fundamentach, wzmocniony skarpami, a całość chroniła głęboka fosa z drewnianymi umocnieniami brzegów. Wjazd na dziedziniec prowadził od strony południowej – przez drewnianą kładkę i most zwodzony, poprzedzony umocnionym przedbramiem.

W północno-wschodnim narożniku znajdowała się czworoboczna wieża o boku 10 metrów, pełniąca funkcje strażnicze i obronne. To właśnie tam więziono niepokornych. Główny budynek mieszkalny ciągnął się wzdłuż zachodniego muru. Zamek wyposażono także w działa miotające kamienne kule o średnicy od 3,4 do 25 centymetrów – nowoczesne jak na tamte czasy uzbrojenie.

Warownia nie funkcjonowała długo. Już pięć lat po wybudowaniu ucierpiała podczas wojny między rodami Grzymalitów i Nałęczów. Pod koniec XV wieku została opuszczona. Później arcybiskupi gnieźnieńscy wykupili zamek, ale szybko zrezygnowali z planów utworzenia tam swojej rezydencji. W XVI wieku budowlę częściowo rozebrano, a odzyskaną cegłę spławiono Gąsawką do Żnina, gdzie posłużyła do budowy pałacu arcybiskupiego. W XIX wieku pozostałości zamku częściowo wysadzono w powietrze.

Machiny oblężnicze – główna atrakcja współczesnej Wenecji

Dziś na dawnym podzamczu, tuż obok ruin, znajduje się wystawa średniowiecznych machin oblężniczych odtworzonych w naturalnej wielkości. To właśnie one przyciągają największą uwagę zwiedzających. Ogromne trebusze, katapulty i 17-metrowa wieża oblężnicza robią piorunujące wrażenie – zwłaszcza gdy stoi się u ich podstawy i uświadamia sobie skalę średniowiecznej inżynierii wojennej.

Ekspozycja pozwala zrozumieć, jak wyglądały oblężenia zamków w średniowieczu. Dzieci uwielbiają wspinać się wzrokiem po konstrukcjach i wyobrażać sobie scenariusze bitewne. Dorośli doceniają możliwość zobaczenia rekonstrukcji w pełnej skali – to zupełnie inne doświadczenie niż oglądanie modeli w muzeum.

Według lokalnych legend na terenie zamku testowano działa przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 roku. Choć trudno to potwierdzić historycznie, zamek rzeczywiście był jedną z pierwszych polskich warowni wyposażonych w broń palną.

Co jeszcze warto zobaczyć w Wenecji

Ruiny zamku znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie Muzeum Kolei Wąskotorowej – jednej z głównych atrakcji regionu. Można kupić bilet łączony, który uprawnia do zwiedzenia obu miejsc. To dobra opcja, bo łatwo połączyć obie atrakcje w jedną wycieczkę.

Kilka razy w roku przy ruinach odbywają się wydarzenia tematyczne: turnieje rycerskie, Wenecka Noc Kupały, festyny rodzinne czy warsztaty historyczne. Warto sprawdzić kalendarz imprez przed przyjazdem – atmosfera takich wydarzeń dodaje miejscu dodatkowego klimatu. W sezonie letnim można też zobaczyć żywe lekcje historii, choć te organizowane są głównie dla grup zorganizowanych.

Dla kogo to miejsce

Zamek w Wenecji sprawdzi się jako punkt wycieczki dla praktycznie każdego. Rodziny z dziećmi docenią machiny oblężnicze i przestrzeń do swobodnego zwiedzania. Miłośnicy historii znajdą tu ciekawy przykład średniowiecznej architektury obronnej oraz fascynującą postać Mikołaja Nałęcza, która przewijała się nawet w serialu „Korona Królów”.

Fani legend i opowieści o duchach z pewnością poczują dreszczyk emocji spacerując między ruinami, zwłaszcza o zmierzchu. Fotografowie upolują malownicze kadry – położenie zamku między jeziorami tworzy naprawdę fotogeniczne tło.

Warto jednak pamiętać, że ze względu na zniszczenie konstrukcji schodów obecnie nie można wchodzić na górne partie ruin. Zwiedzanie ogranicza się do dziedzińca zamkowego i ekspozycji machin. Niektórych może to rozczarować, ale bezpieczeństwo jest priorytetem.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Lokalizacja: Wenecja, gmina Gąsawa, około 5 km na południowy wschód od Żnina. Zamek położony jest tuż przy stacji Żnińskiej Kolei Powiatowej.

Godziny otwarcia: Ustalane indywidualnie, warto skontaktować się z Muzeum Ziemi Pałuckiej w Żninie, które opiekuje się zabytkiem (tel. +48 52 302 02 93 lub +48 52 302 51 50).

Ceny biletów: Dostępny bilet łączony z Muzeum Kolei Wąskotorowej w Wenecji. Szczegóły cennika najlepiej sprawdzić bezpośrednio przed wizytą.

Dojazd: Najwygodniej dojechać samochodem – z Żnina kierować się w stronę Biskupina, zamek jest dobrze oznakowany. Można też dojechać Żnińską Koleją Powiatową, wysiadając na stacji w Wenecji – to malownicza opcja, która sama w sobie stanowi atrakcję.

Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie ruin i machin oblężniczych wystarczy 30-45 minut. Jeśli połączyć wizytę z Muzeum Kolei Wąskotorowej, warto zarezerwować 2-3 godziny.

Ciekawostka geograficzna: w regionie Pałuk znajdują się trzy wsie o nazwach europejskich stolic – Wenecja, Paryż i Rzym. Można więc „zwiedzić kawał Europy” w kilka godzin, nie wyjeżdżając z Polski.

Wenecja to dobry punkt na trasie do Biskupina, który znajduje się zaledwie kilka kilometrów dalej. Region oferuje sporo atrakcji skoncentrowanych na niewielkim obszarze, więc warto zaplanować całodniową wycieczkę obejmującą kilka miejsc.